35

کم خونی ها فقط ناشی از کمبود آهن در بدن نیستند

|
0 دیدگاه
1

وقتی صحبت از کم خونی می شود، همه فکر می کنند منظور کمبود آهن است.

کم خونی می تواند ده ها علل مختلف داشته باشد که فقر آهن تنها یکی از آنها است. اگر همیشه احساس خستگی و بی حوصلگی می کنید یا با کمی فعالیت بدنی دچار تنگی نفس می شوید، سریع به سراغ قرص های آهن نروید!

قبل از هر چیز باید وجود یا عدم وجود کم خونی و همچنین نوع آن را تشخیص دهید و بعد اگر لازم بود تحت نظر پزشک از مکمل ها استفاده کنید.

کم خونی یعنی چه

مایع قرمز رنگ جاری در عروق از آب و مواد سلولی تشکیل شده است. بخش آب آن که پلاسما نامیده می شود حاوی پروتئین های انتقالی، ویتامین ها، املاح و خود آب است. هورمون ها و برخی عوامل دیگر از طریق جریان خون به بافت ها می رسند یا از آنها بازمی گردند. سوخت و ساز بدن نیز با حمایت عوامل غیرسلولی داخل خون انجام می گیرد.

از عمده ترین عوامل جامد داخل خون که رنگ قرمز خون را نیز تامین می کنند و بیش از ۹۵ درصد از عوامل سلولی را تشکیل می دهند، گلبول های قرمز هستند. این گلبول ها در مغز استخوان ساخته می شوند و با انتقال اکسیژن به بافت ها بخش اصلی انرژی رسانی به نسوج را انجام می دهند.

بسته به سن و جنس هر فرد در هر میلیمتر مکعب از خون حدود ۵/۳تا ۷ میلیون گلبول قرمز وجود دارد. هربار که تعداد گلبول های قرمز از حداقل قابل قبول برای سن و جنس مورد نظر کمتر شود، می توان گفت فرد دچار کم خونی شده است. درواقع کم خونی یعنی کم شدن تعداد گلبول های قرمز و محتوای هموگلوبین موجود در این گلبول ها که کار اصلی شان انتقال اکسیژن است. به عبارت دیگر هر زمان میزان هموگلوبین خون در خانم ها کمتر از ۱۲ گرم و در آقایان کمتر از ۱۴ گرم در ۱۰۰ سی سی از خون شود فرد کم خونی دارد.

علایم کم خونی

زمانی که اکسیژن به اندازه کافی به بافت ها نمی رسد فرد دچار علایم خستگی زودرس، اختلال تمرکز، بی حوصلگی، بی حالی و ضعف می شود. این علایم بسته به مدت زمان کم خونی، حاد بودن یا ناگهانی بودن آن می توانند شدید یا خفیف باشند. برای مثال ممکن است یک فرد فقط یک ماه باشد که به کم خونی مبتلا شده باشد و فرد دیگر شش ماه؛ همچنین ممکن است فردی ناگهان مقدار زیادی خون از دست داده باشد یا اینکه یکدفعه مغز استخوانش از کار افتاده یا سلول های خون داخل فضای بدنش تخریب شده باشند.

حتی در طی یک خونریزی حاد ممکن است فرد دچار تنگی نفس، احساس کمبود هوا، ضعف شدید، ناتوانی در ایستادن، شوک و حتی مرگ شود. در حالت های مزمن چون فرد در طول زمان به کم خونی عادت کرده، مکانیسم های جبرانی گردش خونش طوری تنظیم شده اند که با وجود کاهش نسبی گلبول های قرمز هنوز امکان رساندن اکسیژن به بافت ها را داشته باشند.

برای مثال ممکن است یک فرد به جای اینکه هموگلوبین خونش ۱۴ باشد به هفت رسیده باشد اما خیلی عادی به زندگی روزانه اش ادامه دهد و با شرایط کنار بیاید. اما فرد دیگری به طور حاد هموگلوبینش از ۱۴ به ۱۲ رسیده باشد و دچار تنگی نفس حاد و ضعف و بی حالی شده باشد.

علت کم خونی

دلایل کم خونی به دو سرگروه عمده تقسیم می شوند:

گروه اول علت هایی است که تولید را در فضای مغز استخوان مختل می کنند. از این گروه می توان به عوامل تغذیه ای، اختلالات عملکردی سلول، تعطیل شدن سلول ها در فضای مغز استخوان و اشغال فضای طبیعی مغز استخوان توسط سلول های سرطانی اشاره نمود.

این سلول های سرطانی ممکن است از سلول های خودی در مغز استخوان (لوسمی) یا از سلول های بیگانه که به مغز استخوان دست می اندازند تشکیل شده باشند. برای مثال ممکن است سلول های سرطانی از ناحیه ریه، پروستات، پستان و… به مغز استخوان رسیده باشند و فضا را اشغال کرده باشند که به این پدیده متاستاز گفته می شود. گروه دوم دلایل کم خونی را عوامل داخل عروق و فضای خارج از مغز استخوان تشکیل می دهند.

یعنی ممکن است مغز استخوان سالم باشد و تولید از مرکز مختل نشده باشد اما در داخل عروق و فضای خارج از مغز استخوان، گلبول های قرمز به هر دلیلی ازجمله خونریزی های حاد یا مزمن ریزش غیرعادی داشته باشند و از بدن خارج شوند یا اینکه عمرشان کوتاه شده باشد و زودتر از ۱۲۰روز که عمر طبیعی هر سلول است از بین بروند که به این پدیده همولیز گفته می شود.

از دیگر عوامل محیطی می توان به انباشته شدن گلبول های قرمز خون در یک قسمت از بدن از جمله طحال اشاره نمود. همچنین ممکن است در داخل بدن خونریزی وجود داشته باشد، برای مثال ممکن است به دنبال یک آسیب فیزیکی مقدار زیادی از حجم خون در پشت فضای شکم جمع شده و این موضوع منجر به کم خونی شده باشد.

فقط نیمی از کم خونی ها از کمبود آهن هستند

برای پی بردن به علت کم خونی ابتدا به سراغ آزمایشاتی در محیط می رویم تا ببینیم آیا فرد از بیرون یا داخل بدن خونریزی دارد یا اینکه کم خونی ناشی از اختلال در فضای داخل مغز استخوان است.

وقتی به سراغ مغز استخوان می رویم عوامل مختلفی را بررسی می کنیم. برای مثال میزان ذخایر آهن، ویتامین B۱۲ و اسید فولیک را بررسی می کنیم و از لحاظ اشغال فضا در مغز استخوان، نمونه ای که گرفته ایم را زیر میکروسکوپ قرار می دهیم تا ببینیم آیا سلول ها سرطانی شده اند یا سرطان از جای دیگری به مغز استخوان دست انداخته است و سایر علل دیگر.

همانطور که گفته شد یکی از علل مربوط به اختلال تولید در فضای مغز استخوان، عوامل تغذیه ای است که یکی از شایع ترین آنها کمبود آهن است. تقریبا می توان گفت که بیشتر از نیمی از افراد مبتلا به کم خونی دچار فقر آهن هستند که البته باید در مورد جمعیت مبتلایان و دلیل کمبود آهن در بدنشان تحقیق کرد که به چه دلیل آهن از دست داده اند و اینکه آیا آهن به اندازه کافی خورده یا نخورده اند.

عوامل تغذیه ای کم خونی

عوامل تغذیه ای کم خونی به چهار گروه تقسیم می شوند: کمبود آهن، کمبود ویتامین B۱۲، کمبود اسید فولیک و کمبود پروتئین. برای مثال کسانی که دچار سوءتغذیه مفرط هستند و پروتئین بدنشان به شدت کم شده است اضافه بر مشکلات عدیده ای که دارند به کم خونی نیز مبتلا هستند.

اما معمولا کم خونی شکایت اصلی این بیماران نیست. یعنی قبل از اینکه کم خون شوند آنقدر مشکلات و ضعف و رخوت دارند که دیگر کم خونی را مشکل اصلی شان به حساب نمی آورند. درکل وقتی صحبت از تاثیر سوءاختلالات تغذیه ای بر کم خونی می شود بیشتر منظور کمبود ویتامین B۱۲، اسید فولیک و آهن است. ویتامین B۱۲ در گیاهان وجود ندارد و فقط در منابع حیوانی ازجمله گوشت و جگر یافت می شود.

با مصرف گوشت و جگر، این ویتامین وارد بدن می شود و درمعده به پروتئین خاصی وصل می شود و آن پروتئین، B۱۲ را تا انتهای روده باریک هدایت و حمایت می کند تا در آنجا جذب شود. بنابراین اگر فرد معده سالمی داشته باشد و عوامل ترشح کننده محافظتی به موقع داخل فضای معده و روده وجود داشته باشند این ویتامین جذب روده می شود و بعد از آن توسط ناقل ها به کبد و نقاط دیگر بدن می رود و ذخیره و مصرف می شود.

کم خونی گیاه خواران

کمبود ویتامین B۱۲ بیشتر در افرادی دیده می شود که یا ذاتا گیاه خوارند و سالیان سال لب به گوشت و جگر نزده اند یا اینکه برای مثال جراحی معده داشته اند یا چندین سال گاستریت مزمن و التهاب معده داشته اند یا مبتلا به بیماری هایی بوده اند که به روده باریک آسیب می زنند.

حتی اگر ذخایر ویتامین B۱۲ در بدن کافی باشد با ابتلای فرد به این بیماری ها ظرف سه تا چهار سال به شدت دچار علایم کم خونی و مشکلات گوارشی و عصبی خواهد شد زیرا B۱۲ در ساخت و ساز مخاط و در شبکه های عصبی بدن نقش بسزایی دارد.

کمبود ویتامین B۱۲ به مرور زمان باعث بزرگ شدن سایز گلبول های قرمز و به هم خوردن تناسب هسته و فضای خارج از هسته در داخل سلول می شود و در دراز مدت می تواند فرد را به سوی کم خونی خیلی شدید و مخاطره انگیز ببرد اما اگر به موقع تشخیص داده شود قابل درمان خواهد بود.

خانم های باردار ممکن است این کم خونی را بگیرند

کمبود اسید فولیک کمتر در دنیا دیده می شود زیرا مصرف آن در میان مردم رایج است و معمولا کسی نسبت به آن سوءتغذیه پیدا نمی کند. اگر هم کسی کمبودش را داشته باشد به دلیل مصرف زیاد اسید فولیک توسط بدن است.

در حالت عادی مقداری اسید فولیک در بدن وجود دارد اما برای مثال یک خانم باردار یا برخی بیماران خاص مثل کسانی که بیماری پوسته ریزی مزمن پایدار دارند و بدنشان مقدار زیادی اسید فولیک مصرف می کند ممکن است دچار کمبود آن شوند و در دراز مدت به کم خونی مبتلا شوند. کمبود B۱۲ و اسید فولیک در مجموع شاید کمتر از ۱۰ درصد عوامل کم خونی در دنیا را شامل شوند. از همه اینها گذشته یکی دیگر از دلایل کم خونی بیماری های مزمن دیگر در بدن است.

برای مثال بیماری های مزمن مفصلی، گوارشی، تنفسی، عصبی، التهابی، عفونی، التهاب استخوان، بیماری های عفونی ریوی، سل و سایر بیماری های التهابی یا عفونی که بیمار را بیشتر از چهارهفته رنج دهند، می توانند از طرق مختلف روی ساخت گلبول های قرمز اثر بگذارند. کم خونی این افراد لزوما به این معنی نیست که یک بیماری خونی خاص دارند بلکه بیماری های دیگرشان به طور ثانویه باعث کم خونی شده است.

سرخود قرص آهن مصرف نکنید

در حال حاضر مصرف مکمل ها و ویتامین ها در دنیا بسیار شایع است و دلیل آن تبلیغات مفرط کارخانجات دارویی است. درحالی که توصیه به خرید آنها بدون نظر پزشک کاملا غیرعلمی است. حال ممکن است یک نفر در آفریقا سال ها سوءتغذیه و کمبود ویتامین داشته باشد. در این مورد توصیه به مصرف مکمل ها براساس موازین علمی است.

یا اینکه ممکن است در یک منطقه به اندازه کافی آفتاب نتابد یا پوشش لباس و آلودگی هوا باعث شود نور خورشید به اندازه کافی به بدن نرسد و افراد به طور شایع دچار کمبود ویتامین D شده باشند و پزشکان توصیه کنند تمامی دانش آموزان دختر در مدارس از مکمل ویتامین D استفاده کنند. بنابراین اگر مصرف مکمل ها توسط پزشک توصیه شود مشکلی ایجاد نخواهد کرد.

اما اگر برخی از این مکمل ها به خصوص ویتامین های محلول در چربی مانند ویتامین A، D، K و E بیش از حد مصرف شوند مسمومیت ایجاد می کنند. عوارض مسمومیت با ویتامین های محلول در چربی گاهی حتی شدید تر از کمبود آن ویتامین در بدن است. با این حال در مورد فقر آهن که شیوعش در دنیا زیاد است به خانم ها در سنین باروری یعنی بعد از ۱۴ سالگی تا قبل از یائسگی توصیه می شود سالی یک بار آزمایش آهن بدهند و اگر آهنشان پایین بود حتما از مکمل آهن استفاده کنند.

اگر هم دسترسی به پزشک ندارند و می بینند که پریود های ماهانه شان شدید است و خون بیش از توقع از دست می دهند یا حاملگی های مکرر دارند لازم است در سال حداقل صد عدد قرص فرو سولفات ایرانی که معادل ۵۰ میلی گرم آهن عنصری دارد بخورند یا برای اطمینان بیشتر به پزشک مراجعه کنند و ذخایر آهنشان را بررسی کنند. اما اینکه هر کسی به طور مکرر قرص آهن بخورد چون فقر آهن در دنیا شایع است خیلی توصیه مناسبی نیست.

0 پسندیده شده
زهرا افرادی
از این نویسنده

بدون دیدگاه

جهت ارسال پیام و دیدگاه خود از طریق فرم زیر اقدام و موارد زیر را رعایت نمایید:
  • پر کردن موارد الزامی که با ستاره آبی مشخص شده است اجباری است.
  • در صورتی که سوالی را در بخش دیدگاه مطرح کرده باشید در اولین فرصت به آن پاسخ داده خواهد شد.