78

عوارض دهانی ناشی از شیمی درمانی

|
0 دیدگاه
1

شیمی درمانی یکی از راه های درمان برخی از سرطان هاست.

داروهای شیمی درمانینه تنها روی سلول های تومورال بلکه روی سلول های نرمالی که تکثیر سریع دارند (مانند سلول های دهان) نیز اثر می گذارند و این مسئله باعث ایجاد عوارض دهانی می شود.

به علت پیشرفت های اخیر در روش های درمانی سرطان ها،بیماران مدت طولانی تری زنده می مانند. در نتیجه نیاز بیشتری به مراقبت های بهداشتی و درمانی در زمینه های مختلف به ویژه دهان و دندان دارند. در این مقاله عوارض دهانی ناشی از شیمی درمانی، یک برنامه پیشگیری، درمان و مدیریت صحیح این عوارض، قبل، در هنگام و پس از اتمام شیمی درمانی ارائه شده است و بر نقش دندان پزشک ها و تکنسین ها در آن تاکید شده است.

عوارض دهانی ناشی ازشیمی درمانی یکی از شایع ترین مشکلات بیماران سزطانی است.

عوارض داروهایشیمی درمانییا به علت تاثر مستقیم سیستو تو کسیک این داروها بر روی اپیتلیوم محیط دهان، است که منجر به آسیب به مخاط دهان و غدد بزاقی می شود و یا بر اثر تخریب سلول های مغز استخوان و سلول های خونی است که منجر به تضعیف سیستم ایمینی، آنمی، ترومبو سیتوپنی و افزایش استعداد ابتلا به عفونت می شود عوارض دهانی شایع ناشی ازشیمی درمانی عبارتند از: موکوزیت، عفونت، خشکی دهان، خون ریزی، پوسیدگی های دندانی، تغییر در حس چشایی و حساسیت دندانی.

۱- موکوزیت

اولین عارضه ای که بروز می کند موکوزیت است. موکوزیت، التهاب مخاط دهان است که در پی اثرات سیتوتوکسیک داروهای ضد نئو پلاسم بر روی اپی تلیوم دهانی سریع تقسیم شونده به وجود می آید.

موکوزیت یک پروسه بیو لوژیک پیچیده و یک عارضه شایع است که در بیش از ۴۰درصد از بیماران تحتشیمی درمانیرخ می دهد و اغلب به عنوان یک فاکتور محدود کننده دوز دارویشیمی درمانیمطرح است. موکوزیت بیشتر در مخاط غیر کراتینیزه (مخاط باکال، لبیال، سطح دنتال زبان) و در مجور رستوریشن های فلزی دیده می شود و اغلب بین روز هفتم تا چهاردهمشیمی درمانیظاهر می شود.

موکوزیت معمولا سسب ایجاد مخاطی قرمز زنگ، شبیه سوختگی و پوست رفته می شود؛ شدت موکوزیت می تواند از یک اریتم خفیف تا یک زخم خون ریزی دهنده متفاوت باشد.

مشکلاتی که متعاقب موکوزیت می توانند رخ دهند عبارتند از: زخم، درد، دیسفاژی، عدم درک مزه، عفونت به علت از هم گسیختیگ اپی تلیوم دهان، ناتوانی در خوردن، نفس کشیدن، همچنین موکوزیت بر روی وضعیت لثه ای و دندانی بیماران نیز تاثیر می گذارد و بر اثر کاهش توانایی سخن گفتن، اعتماد به نفس بیمار نیز کاهش می یابد.

۲- عفونت

آسیب به مخاط دهان و از بین رفتن یکنواختی آن بر اثر داروهایشیمی درمانیبروز عفونت را آسان تر می کند. همچنین به علت کاهش قدرت سیستم ایمنی به خاطر شیمی درمانی، باکتری های طیسعی و مفید فلور دهان نیز می توانند به عنوان پاتوژن عمل کنند که باعث ایجاد عفونت های بیشتر و شدید تر می شوند.

کاهش ترشح بزاق نیز باعث افزایش این عفونت ها می شود قارچ ها، باکتری ها و ویروس ها از عوامل ایجاد کننده عفونت های ثانویه دهان هستند. معمول ترین تظاهرات ناشی از عفونت های ویزوسی هر پتیک دهانی ضایعات قارچی کاندید یازیس می باشند که معمولا صورت زخم می باشد. علایم تیپیک عفونت های باکتریایی مثل تورم، اریتم و تب نیز می توانند بروز کنند. عواقب این عفونت ها عبارتند از: موکوزیت، درد و حتی ایجاد سپتمی سمی.

۳- خشکی دهان

بافت غدد بزاقی نسبت بر اثر سیتوکسیک داروهایشیمی درمانینسبتا حساس هستند و این داروها می توانند به غدد بزاقی آسیب برسانند.

تحقیقاتی که روی تغییرات بافتی غدد بزاقی افرادی که برای درمان سزطان های Solid یا خونی،شیمی درمانیشده بودند انجام شده، پس از اتوپسی این غدد، در۵۰ درصد این افراد گشادی مجرای غدد یزاقی، تشکل کیست، دژنده شدن آسینی ها و ارتشاح سلول های آماسی در غدد بزاقی در افرادی کهشیمی درمانیمی شوند باعث کاهش PH بزاق و تغییر در ترکیب سیا لو کمیکال آن می شود.

بزاق اسید یتی دهان را تنظیم می کند و توکسین و آنزیم ها و اسید حاصل باکتری ها را خنثی می کند، در نتیجه در زمانشیمی درمانیتعداد میکروارگانیسم های بزاق به علت کاهش ترشح بزاق در برابر می شود.

به علاوه در نتیجه سر کوب سیستم ایمینی به دنبالشیمی درمانیمیزان ایمونو گلوبین های بزاق از جمله Igm,IgG,IgA کاهش می یابد. این تغییر در فلور میکروبی دهان به همراه ضعف سیستم ایمینی دهان را مستعد عفونت های متتعدی می کند، تعداد استر پتوکوک موتانس ها و لاکتوباسیل ها در دهان افرادی کهشیمی درمانیمی شوند. بسیار بالا است و قارچ های هاییفا و کاندیدیا در این افراد، شیوع بالایی دارند.

همچنین از وظایف دیگر بزاق محافظت دندان در برابر دمینر الیزاسیون و کمک به رمینر الیزیاسیون مینا به کمک عناصر معدنی کلسیم و فسفر است زمانی که بزاق بر اثرشیمی درمانیغلیظ می شود و یا میزان ترشح آن کاهش می یابد، میزان دمنینر الیزاسیون دندان ها افزایش می یابد و همچنین کلسیم و فسفات لازم برای رمینر الیزاسیون به راحتی در دسترس دندان ها قرار نمی گیرد. پلاک دندانی ضخیم و Heavy می شود. مسائل فوق به علاوه کاهش خاصیت بافری بزاق باعث افزایش ریسک پوسیدگی در افراد تحتشیمی درمانیمی شود.

ازمشکلات دیگر ناشی از خشکی دهان، مشکل در جویدن، مشکل در حس چشایی، دیس فاژی، مشکل در حرف زدن، تغییر در سطوح زبان، مشکل در گذاشتن پروتزهای دندانی، احساس تشنگی ، زخم و سوزش در دندان است به علاوه خشکی دهان باعث زخم های دهانی، ترک و شقاق گوشه لب و بیماریهای پریودنتال نیز می شود.

۴- خون ریزی

بیمارانی که بادوز بالاشیمی درمانیمی شوند مستعد ابتلا به ترومبوسیستوپنی هستند. خون ریزی در طیشیمی درمانیممکن است به علت اثر داروها بر روی قدرت لخته سازی صورت بگیرد.

پتشی های کامی، پورپوراهای سطح لترال زبان و خونریزی لثه، نماهای شایع ناشی از اثرات ئاروهایشیمی درمانیبر عروق و پلاکت ها هستند.هنگامی که شمارش پلاک ها به زیر۵۰هزار سلول در هر ۲mm برسد، ممکن است خون ریزی های لثه ای در زیر مخاط به دنبال تروماهای کوچک و یا خود به خود رخ دهد.مثلا در هنگام خوردن، مسواک زدن، و یا نخ کردن دندان. خونریزی ها ممکن است خفیف و یا شدید باشد؛در بهداشت دهانی پایین خونریزی ها شدیدتر می شوند.

۵- پوسیدگی های دندانی

خشکی دهان و تغییر در تعادل باکتری های دهان، ریسک پوسیدگی را در افرادی کهشیمی درمانیمی کنند، افزایش می دهد.

پوسیدگی دندان و دمینر الیزا سیون آن در طول درمان شیمی تراپی به علت تخریب غدد بزاقی و کاهش جریان بزاق به خصوص کاهش در ترشحات غدد زیر زبانی و زیر فکی، افزایش غلظت بزاق، کاهش خاصیت بافری بزاق، کاهش کلسیم و فسفات بزاق برای رمینرازسیون رخ می دهد. همچنین ضعف قدرت سیستم ایمنی و کاهش ایمونوگلوبین های بزاق در نتیجه افزایش فلور میکروبی و رزیم پر از کزبو هیدرات این بیماران نیز میزان شیوع پوسیدگی را در این افراد افزایش می دهد.

۶- تغییر در حس چشایی(dyspepsia)

تغییر در حس چشایی یک عارضه بسیار شایعشیمی درمانیاست که بر اثر از بین رفتن جوانه های چشایی زبان در اثر داروهایشیمی درمانیبه وجود می آید. تغییر در حس چشایی بر اساس میزان از بین رفتن گیرنده های هر مزه (تلخی، شوری، شیرینی و ترشی) متفاوت است. این تغییر مزه، همچنین می تواند بر اثر خشکی دهان، عفونت و مشکلات دندانی به وجود بیاید. بیماران تحتشیمی درمانیممکن است مزه بدی مرتبط با پخش شدن دارو در دهان شان را نیز حس کنند.

۷- حساسیت دندانی

حساسیت های دندانی ممکن است به دنبال کاهش بزاق و کاهش PH آن در بیمارانی که تحتشیمی درمانیهستند به وجود آید. عوارض فوق باعث محدود کردن دوز دارو، ایجاد مشکل در تغذیه و کاهش کیفیت زندگی این بیماران می شود. انجام مراقبت های لازم و صحیح، درمان به موقع و رعایت بهداشت باعث کاهش این عوارض و ارتقاء سطح سلامت بیماران می شوند.

مراقبت ها و بررسی های قبل از درمان

بررسی ها و مراقبت های دهان و دندان برای بیمارانشیمی درمانیدر سه مرحله انجام می شوند: قبل، در هنگام و پس از اتمامشیمی درمانیقبل از اینکه بیماری تحتشیمی درمانیقرار گیرید، باید به یک دندانپزشک مراجعه کند؛ ارتباط بین دندان پزشک و انکولوژیست یک امر ضروری است.

پروتکل های لازم قبل ازشیمی درمانی عبارتند از

– گرفتن تاریخچه دقیق و جزئی از بیمار

– معاینه کلینیکی و رادیو گرافیک؛

– بررسی میزان ترشح بزاق؛فلور طبیعی دهان

– بررسی وضعیت بهداشت بیمار واصلاح آن در صورت نیاز؛

– درمان هرگونه بیماری فعال دندانی از قبیل ضایعات التهابی حاد و مزمن؛ بیماری پریودنتال و پوسیدگی ها؛

– کشیدن دندان ها قبل از شروع شیمی درمانی؛ زیرا این بیماری ها می توانند در حینشیمی درمانیبدتر شوند، فیشور سیلنت دندان های مولر، فلورایدتراپی، استفاده از دهان شویه ها و دادن یک رژیم فاقد مواد پوسیدگی زا

مراقبت ها در حین شیمی درمانی

بهترین زمان برای انجام مراقبت های دهانی قبل از شروعشیمی درمانی است. اما انجام مراقبت ها در هنگام درمان نیز ضروری است به خصوص که در این زمان افت پلاکت ها و گلبول های سفید رخ می دهد و فرد مستعد ابتلا به عفونت ها و خونریزی است. در این مرحله فرد باید بهترین بهداشت ممکن را داشته باشد.

رعایت بهداشت عبارت است از مسواک زدن با مسواک نرم نایلونی و خمیر دندان حاوی فلوراید، کاربرد نخ دندان مومی، و شستن دهان با آب نمک، آب و جوش شیرین و یا استفاده از دهان شویه های سانین، کلرهگزیدین و کلسیم فسفات. برای درمان عفونت های باکتریایی از آنتی بیوتیک های وسیع الطیف و برای درمان عفونت های قارچی از دهان شویه های نیستاتین می توان استفاده کرد.

برای رفع علائم ناشی از خشکی دهان می توان از جایگزین های بزاق، تحریک کننده های بزاق، دهان شویه های کلرهگزدین و ترکیب جدید-CPPACP استفاده کرد. برای کاهش دردهای ناشی از زخم ها و عفونت ها می توان برای بیمار آسپرین یا کدئین تجویز کرد. برای پیشگیری از پوسیدگی علاوه دبر رعایت بهداشت نیز ضروری است که با فلورایدتراپی موضعی و استفاده از ترکیب جدیدCPP-ACPصورت می گیرد. باید به بیمار گفت که از خوردن غذاهای ادویه دار محرک، زبر و خیلی داغ پرهیز کند.

مراقبت های پس از شیمی درمانی

در این مرحله بیمار باید تحت کنترل و نظارت مرتب دندانپزشک باشد.

دندانپزشک باید با انکولوژیست مشورت کند تا ببیند بیمار در چه فازی از بیماری است. برنامه recall ها معمولا به این صورت است: در طول سال اول: هر ۳-۱ ماه یک بار؛ بعد از آن حداقل هر ۶-۳ ماه یک بار؛ بعد از ۵ سال بهتر است بیمار حداقل سالی یک بار ویزیت شود. با این روش می توان عوارض مربوط به درمان را کشف و بررسی کرد.

اهمیت دیگر این recall ها اطمینان از حفظ بهداشت دهانی خوب توسط بیمار است. طی این recall ها می توان ضایعات بافت نرم و سخت را سزیع و به موقع تشخیص داد.

انجام مراقبت های دهان و دندان قبل، در هنگام و پس از اتمام شیمی در مانی برای تمام بیماران سزطانی ضزوزی و بسیار کمک کننده است. دانستن این مراقبت ها، نحوه اجرای آنها و مدیریت صحیح بیماران جز وظایف هر دندانپزشک است و انجام این مراقبت ها بدون شناخت و ارزیابی صحیح این عوارض، چگونگی پیشگیری و درمان آنها آشنا باشد.

 

 

0 پسندیده شده
زهرا افرادی
از این نویسنده

بدون دیدگاه

جهت ارسال پیام و دیدگاه خود از طریق فرم زیر اقدام و موارد زیر را رعایت نمایید:
  • پر کردن موارد الزامی که با ستاره آبی مشخص شده است اجباری است.
  • در صورتی که سوالی را در بخش دیدگاه مطرح کرده باشید در اولین فرصت به آن پاسخ داده خواهد شد.