150
نگاهی به پدیده شیفتگی برای تماشای فجایع از دیدگاه روانشناسی

آنقدرها هم اخلاقی نیستیم!

|
0 دیدگاه

به تازگی توجهات به «اثر تماشاگر» جلب شده است؛ پدیده ای که افراد مشتاقانه به یک صحنه حادثه می روند و منفعلانه به تماشای آن می نشینند بدون آن که قدمی برای کمک بردارند.

سلامتی- همین چند ماه پیش بود که در حادثه دلخراش پلاسکو، جمعیت عظیمی برای تماشای ریزش ساختمان، و بعد عملیات آوار برداری، به خیابان جمهوری هجوم آوردند. تجمعی که به قیمت جان آتش نشانان محبوس در ساختمان پلاسکو تمام شد. علی رغم این که بارها و از رسانه های گوناگون از مردم خواسته شده بود تا مسیر را برای عبور نیروهای امدادی خلوت کنند، شوق تماشای چنان فاجعه ای چنان عده ای را مسخ کرده بود که نمی توانستند به عواقب کارشان فکر کنند.

۳۸ نفری که به پلیس زنگ نزدند

 در نیمه شب ۱۳ مارچ ۱۹۶۴ در نیویورک، زن ۲۸ ساله ای به نام «کاترین جنویس» در حالی که می خواست وارد آپارتمانش شود، توسط مهاجمی مورد حمله قرار گرفت. او پیوسته فریاد می زد و کمک می خواست خواست اما کسی به فریادش نرسید. فرد حمله کننده به زن جوان تجاوز کرد، او را با ضربات متعدد چاقو کشت و در نهایت پول هایش را دزدید. در بررسی های بعدی پلیس مشخص شد که ۳۸ نفر از همسایگان صدای فریادهای کاترین جنویس را شنیده بودند اما کسی پلیس را خبر نکرده بود.

این واقعه یکی معروف ترین و تلخ ترین نمونه ها از تماشاگری و بی تفاوتی نسبت به حوادث ناخوشایند اجتماعی بود که توجه روان شناسان اجتماعی را به خود جلب کرد. پدیده آدم هایی که به  قربانی کمکی نمی کنند یا از نگاه کردن به یک دعوای خونین، صحنه تصادف، یا بدن بی جان کسی سیر نمی شوند.

هیجان می خواهم پس هستم!

اتفاقات همیشه برای ذات جستجوگر آدمی کنجکاوی برانگیز بوده است اما چند سالی می شود که بعد از بروز هر واقعه ای، اعم از بلایای طبیعی یا فجایع انسانی، به خصوص خشونت، شاهد افرادی هستیم که با شیفتگی عجیبی جذب آن صحنه می شوند.

برخی ممکن است از دیدن صحنه ای که به ندرت در زندگی روزمره پیش می آید هیجان زده شده، و به مانند درامی رقت انگیز، به تماشا بایستند. برخی هم با صورت های سنگی و خالی از احساس، با خونسردی تمام فقط نگاه کنند؛ که هر دوی این واکنش ها به یک اندازه عجیب و دور از انتظار از انسان متمدنی است که در ذهن داریم. البته در چند سال اخیر فیلم گرفتن با تلفن های همراه را هم باید به این رفتارها اضافه کرد.

آخرین مورد از این پدیده را هنگام حمله تروریستی به مجلس شاهد بودیم. گفته می شود حتی زمانی که تروریست ها شروع به تیراندازی کور به سمت مردم کردند، آن ها متفرق نشدند. پراکنده نشدن مردم بعد از این اتفاق، در فضای مجازی نیز سر و صدای بسیاری به پا کرد و با طنز بسیاری همراه شد.  در روان شناسی مفهومی به نام «هیجان خواهی» (sensation seeking) برای تبیین این عطش سیری ناپذیر به  وقایع و هیجانات،  وجود دارد.

هیجان خواهی مفهومی است که اولین بار توسط روان شناس آمریکایی، ماروین زاکرمن (Marvin Zucherman) مطرح شد و به معنای میل به تجربه هیجانات و تجربیات متنوع، پیچیده و شدید و تمایل به مخاطره جویی بدنی، اجتماعی، قانونی و مالی به خاطر چنین پدیده ای است.

هیجان خواهی از چهار مولفه هیجان زدگی و ماجراجویی، تجربه جویی، بازداری زدایی و حساسیت به یکنواختی تشکیل می شود و عموما جوان ترها تمایل بیشتری به آن نشان می دهند. افرادی که هیجان خواهی بالایی دارند، بیشتر داروهای غیرمجاز را امتحان می کنند، نوشیدنی های الکلی مصرف می کنند یا از مغازه ها دزدی می کنند، در رانندگی بی احتیاط هستند و تجربیات جنسی متعددی دارند.

آن ها همچنین بیشتر تمایل دارند که برون گرا، خودمحور و در عقاید دینی، آزاد اندیش باشند؛ به شکلی که دیگران را به عنوان منبع تحریک در نظر می گیرند و با آن ها رابطه محبت آمیز برقرار نمی کنند.

آن قدرها هم اخلاقی نیستیم!

باید دید امروزه چه عاملی باعث شده افراد یک جامعه چنین شیفتگی بیمارگونه ای نسبت به تماشای وقایع خشونت آمیز و ناخوشایند پیدا کنند. عزیزاله تاجیک اسماعیلی، عضو هیئت علمی دانشگاه خوارزمی در این مورد می گوید:«برای تبیین علت علاقه مردم به تماشای خشونت، می توان به مبحث “رفتارآدم ها در موقعیت های اضطراری” در روان شناسی اجتماعی اشاره کرد. مطالعات نشان می دهند که واکنش مردم نسبت به وقایع، آن طور که ما تصور می کنیم، آن قدرها هم اخلاقی نیست.»

این استاد روان شناسی اجتماعی دانشگاه خوارزمی ضمن اشاره به مورد  کاترین جنویس، عکس العمل مردم را تحت تاثیر انگیزه ها و تمایلات مختلفی می داند:«در روان شناسی اجتماعی بحثی داریم به نام «نوع دوستی» (altruism)  که نشان می دهد رفتار مردم در موقعیت ها تا چه حد نوع دوستانه است یا در مقابل هیجانات چگونه واکنش نشان می دهند؟ اگر موقعیت خطرناکی ببینند آیا برای کمک اقدام می کنند، فرار می کنند یا فیلم می گیرند؟ در این زمینه بررسی های زیادی صورت گرفته است.»

تاجیک اسماعیلی به بیشتر شدن این پدیده در سال های اخیر و در کلان شهرها اشاره می کند و می گوید:«در زندگی های شهری چون آدم ها دچار نوعی تنهایی روانی هستند و مثل محیط های سنتی روستایی از انسجام اجتماعی برخوردار نیستند، اگر تحت تاثیر کنترل های اجتماعی نباشند، رفتارشان اخلاقی نخواهد بود.»

لذت تماشا، به قیمت جان قربانی

روان شناسان اجتماعی عقیده دارند اگر شماری از مردم به تماشای حادثه ای بایستند، احتمال کمک به مصدوم را کاهش می دهند و بدین سان، عدم دخالت را می توان نوعی همرنگی با جماعت تصور کرد. هم چنین، در چنین موقعیت هایی اگر مردم آگاه باشند که دیگران نیز آن واقعه را تماشا می کنند، ممکن است تداخل مسئولیت پیش آید. بدین معنا که هر تماشاگر ممکن است احساس کند که یاری و مددکاری، منحصرا در مسئولیت او نیست زیرا دیگران نیز ناظر این صحنه هستند. به این اثر، «اثر ناظر کناره گیر» (bystander effect) گفته می شود.

اگر فرد تصور کند تنها کسی است که از حادثه اطلاع دارد، احتمال این که به کمک قربانی بشتابد خیلی بیشتر است تا مواقعی که فرد بپندارد دیگران نیز از حادثه مطلع هستند. در موقعیت هایی هم که مردم احساس کنند سرنوشت مشترکی دارند و یا با قربانی چهره به  چهره باشند و نتوانند از این رو در رویی بگریزند، در اکثر موارد، بدون تامل به کمک او می شتابند.

تمایل به یاری رسانی می تواند به چند طریق افزایش پیدا کند. اولین پیش نیاز برای یاری رسانی، تعریف موقعیت به عنوان موقعیت اضطراری است. هرچه موقعیت اضطراری ابهام کمتری داشته باشد، احتمال یاری رسانی بیشتر می شود. گام بعدی قبول مسئولیت برای مداخله است. معمولا افرادی که نمی توانند از زیر بار مسئولیت حادثه شانه خالی کنند، به سرعت برای کمک کردن جلو می آیند.

فرد ناظر سودها و هزینه های کمک کردن یا کمک نکردن را برآورد می کند. وقتی که یاری رسانی پر هزینه باشد، مردم کمتر کمک می کنند. علاوه بر این، اگر مردم مطمئن باشند می توانند کار مفیدی انجام دهند، دست به یاری می زنند.

هنگامی که قربانی از وابستگان، همکاران، همکاران و… باشد، فرد «همدلی» بیشتری احساس می کند و بنابراین مسئولیت بیشتری را می پذیرد. منظور از همدلی، توانایی قراردادن خود به جای دیگری و  احساس کردن اتفاقات و احساسات فرد دیگری است، به گونه ای که او تجربه می کند.

1 پسندیده شده
صدف عباسی
از این نویسنده

بدون دیدگاه

جهت ارسال پیام و دیدگاه خود از طریق فرم زیر اقدام و موارد زیر را رعایت نمایید:
  • پر کردن موارد الزامی که با ستاره آبی مشخص شده است اجباری است.
  • در صورتی که سوالی را در بخش دیدگاه مطرح کرده باشید در اولین فرصت به آن پاسخ داده خواهد شد.