124

پزشکی دریایی

|
0 دیدگاه

دریا درمانی (Thalassotherapy) از تالاسا (Thalassa) که واژه‌ی یونانی است و به معنای دریا می باشد برگرفته شده است و مترادف با کاربرد پزشکی آب دریا است.

پزشکی دریایی

البته این شیوه‌ی درمانی، اشکال گوناگونی را به خود می گیرد که شامل دوش گرفتن و پاشیدن آب گرم دریا، گذاشتن رسوب‎های دریایی و مرهم های جلبکی یا استشمام بخارات دریایی است. اماکن توریستی و درمانی که دارای خزینه های آب گرم دریا هستند، خدمات پوشاندن بدن با جلبک‎ها و رسوبات دریایی را نیز ارائه می دهند.

چنین تصور می رود که ویژگی های آب دریا اثرات سودمندی بر منافذ پوست دارد و عناصر نایاب منیزیم، پتاسیم، فسفات کلسیم و خود سدیم که در آب دریا یافت می گردند، از طریق پوست جذب می شوند.

هر چند اثربخشی این شیوه‌ی درمانی از دیدگاه علمی هنوز مورد کنکاش قرار نگرفته است، امّا دریا درمانی در جایگاه طب جایگزین و مکمّل جای می گیرد و با توجه به نگرش مثبت به طب جایگزین در هزاره‌ی جدید و آموزش اصول این نوع مکاتب پزشکی در دانشکده های پزشکی مدرن، می توان چنین تصور نمود که با رشد شتابان دریا درمانی نیز روبرو خواهیم بود.

در حقیقت هم اکنون در فرانسه سالانه ۲۰۰ هزار نفر از خدمات دریا درمانی استفاده می کنند. در کلوپ های سلامت اروپایی، هزینه‌ی یکبار استفاده از خدمات دریا درمانی بالغ بر ۳۰ پوند است.

رویکرد شگفت انگیز جهانی به طب مکمّل و جایگزین، بسیار پیچیده است و شامل عوامل گوناگونی است که می‎توان آنها را در گستره های متفاوتی در نظر گرفت. شاید بی‎خطری تأثیرات ، قابل دسترس بودن و وفور شیوه های درمان جایگزین و داروهای گیاهی در کنار کنترل مسیر درمان و هم خوانی با فلسفه کل نگر که تأکید بر روی فرآورده های طبیعی دارد نیز از عوامل مهم باشند.

بی شک، تأثیرات منفی داروهای شیمیایی، عدم تأثیر آنها در بعضی از شرایط و عوارض ناخواسته این داروها نیز می‎توانند از عوامل دیگر باشند. امّا بدون تردید، گریز از علم و تکنولوژی و ساختار شکنی که در پسامدرنیته در حال شکل‎گیری است نیز اثر عمده ای روی بازگشت به طب جایگزین و مکمّل داشته است.

در هر صورت، با توجه به استقبال گسترده از دریا درمانی در اروپا، انجمن چشمه درمانی اروپا (European Spas Association)، کاربرد دریا درمانی را در گستره‌ی درمان بیماری‎های مزمن مانند بیماری های تنفسی، پوستی و پروفیلاکسی در افراد سالم و برنامه های سلامت بدنی مجاز دانسته و تعریف استاندارد و جامعی را در مورد دریا درمانی ارائه داده است.

براساس این تعریف، دریا درمانی برنامه‌ی جامع درمانی، پیشگیری و ارتقاء سلامت است که می بایست تحت مراقبت های پزشکی و با مشارکت افراد ورزیده‌ی این رشته بکار رود. همچنین این شیوه می‎بایست در مکان هایی به کار برده شود که در مجاورت آب و هوای دریایی باشد، هر چند می توان آب دریا را در استخرها و خزینه های شنا نیز بکار برد.

همچنین براساس نظر این انجمن، می‎توان از رسوبات یا جلبک های دریایی نیز در موارد گوناگون استفاده کرد. نور طبیعی خورشید نیز برای درمان (Heliotherapy) به کار می رود؛ هر چند که در شرایط نامساعد آب و هوایی، از اشعه‌ی ماوراء بنفش به عنوان جایگزین می توان استفاده نمود. همچنین اقدامات دیگری برای سلامت مانند آرامش بخشی، تغییر الگوی تغذیه ای و فیزیکی نیز همزمان انجام می‎شوند.

در حقیقت بخشی از دریا درمانی، تغییر در الگوی زندگی است که در جستجوی رهایی فرد از استرس های زندگی مدرن بوده و فرد را در اقیانوسی از نور خورشید دریایی و ذرات دریا که در هوا شناورند رها می سازد. این ذرات آئروسلی به بخش-های ژرف تر دستگاه تنفسی وارد شده و در حبابچه های ریوی اثرات خود را نشان می دهند.

میزان بالای اشعه‌ی ماوراء بنفش خورشیدی در ساحل دریا، بر روی متابولیسم کلسیم نیز اثر می گذارد. عناصر نایاب دریا همراه با منیزیم، منگنز و کبالت که در دفاع طبیعی و ایمنی ارگانیسم مؤثرند نیز، از طریق شنا کردن درآب گرم دریا، جذب می شوند.

تاریخچه‌ی دریا درمانی 

در یونان باستان، بقراط آب درمانی را تدوین کرد. مصریان باستان، یونانیان و رومی ها نیز، اثرات سودمند آب دریا در درمان و پیشگیری از بیماری ها را شناختند.
در سال ۱۷۹۱ ریشارد راسل، نخستین اثر پزشکی را در مورد اثرات درمانی آب دریا به چاپ رساند و نخستین بیمارستان دریایی در بریتانیا، زاده شد. در سال ۱۸۹۹ نخستین مرکز دریا درمانی در روسکوف فرانسه تأسیس شد.
طیّ سده‌ی بیستم، دریا درمانی در اروپا، به ویژه در فرانسه، با استقبال گسترده ای روبرو گردید.

در سال ۱۹۰۴، رنه کوئین تون (Rene Quinton) فرانسوی، اثر طبی خود را به چاپ رساند. او نخستین کسی بود که توانست همانندی بی همتای میان آب دریا و لنف و پلاسمای خون پستانداران را توصیف کند. او پی برد که آب دریا با ارگانیسم های زنده، سازش پذیری بی نظیری دارد.
رنه کوئین تون، برای اعتبار بخشی به مطالعات خود، پژوهش های تجربی را در بیمارستان طراحی نمود.

نتایج این پژوهش ها شگفت انگیز بود. تعداد زیادی از بیماران که در مراحل انتهایی بودند، توانستند توان خود را با کمک آب دریا به دست آورند. او با همکاری پزشکان دیگر توانست طیّ چهار سال، روش های مناسبی برای تعیین دوزاژ آب دریا پیدا کند. اثر پزشکی او، نمایانگر تجربیات بالینی اوست.

در سال ۱۹۲۱، دکتر جمکوت (Jamcot)، شفاخانه‌ی دریایی خود را به چاپ رساند که تجربیات درمانی بیماری های کودکان با استفاده از فرمول کوئین تون، در آن هویدا است.
در سال ۱۹۶۴، لوئیزون بوبت (Bobet) نخستین مرکز دریا درمانی مدرن را در فرانسه بنیان گذاشت.
در سال ۱۹۶۷، دکتر لا – بوناردیر (La Bonnardiere)، واژه‌ی دریا درمانی (Thalassotherapy) را بنیان نمود که به معنای ترکیب کاربردی دریا و محیط آب و هوای دریایی است.

آب دریا و دریا درمانی از دیدگاه طبّ ایرانی-اسلامی 

محمد بن زکریای رازی در جلد بیست و یکم کتاب شگفت انگیز الحاوی خود در مورد آب دریا (ماءالبحر) چنین می نویسد:

“خاصیت زبان گز دارد، برای معده بد است. مسهل شکم می باشد، و بلغم را اسهال می نماید. چنانچه آن را در حالیکه گرم باشد روی بدن بریزند، گرم کننده و تحلیل برنده خواهد بود و برای درد عصب و شقاق بوجود آمده در اثر سرما قبل از چرکین شدن سودمند خواهد بود. آن را در تهیه‌ی مرهم ‎های تحلیل برنده مورد استفاده قرار می دهند، و چنانچه به صورت تنقیه استفاده گردد برای پیچش شکم مفید خواهد بود.

آن را روی جرب و موضع خارش و قوبا و شپش و ورم‎های ‎پستان می ریزند. چنانچه خون در زیر پوست جمع شده باشد و موضع را با آب دریا شستشو دهند، خون جمع شده را تحلیل خواهد برد. وارد شدن در آب گرم دریا برای موارد سرد شدن بدن و گزش افعی و عقرب و رتیل و خزندگانی که در اثر گزش آنها بدن دچار لرزش می شود، سودمند خواهد بود.

استحمام با آب دریا برای بیماری های مزمن بوجود آمده در تمام بدن و به ویژه درد اعصاب سودمند است. بخار آن برای استسقا و سردرد و دشواری شنوایی مفید است. آن را به تنهایی در موارد اسهال شکم به بیماران می‎نوشانند و پس از آن شوربای مرغ یا ماهی به بیمار تجویز می نمایند تا گزش حاصل از آن را خنثی سازد.”

ابوعلی سینا نیز در کتاب اول “قانون در طب” در مورد ماسه های دریایی که در دریا درمانی استفاده می شود، چنین می‎نویسد: “بهترین نوع ماسه برای جذب رطوبت از پوست، ماسه های گرم کرانه‌ی دریاست. در موقع استفاده از ماسه بدن را باید به وسیله‌ی آن پوشاند و یا ماسه را کم کم بر بدن پاشید. ماسه‌ی گرم از لحاظ فوایدش مانند آفتاب است و به طور کلی بدن را بیشتر از حد لازم می خشکاند.”

سیّد اسماعیل جرجانی نیز در الاغراض الطبیه و المباحث العلائیه خود، بهترین هواها را هوایی می داند که جمله از بخار دریا بر می خیزد که برای سلامتی تن مفید است. همچنین ابن سینا در کتاب دوم قانون که در ویژگی آب های گوناگون بحث می کند، در مورد آب دریا، نظریاتی شبیه به زکریای رازی ارائه می دهد.

“آب دریا داروی ترک های ناشی از سرماست به شرطی که چرکین نشده باشند. شپش کش است، خون بند آمده در زیر پوست را تحلیل می برد. آب دریا خارش و گری و قوبا را نافع است. آب دریا و هر آبی که هم مزاج او است، اگر تن را در آن شستشو دهند، در بیماری های عصب مانند لرزش، فالج، تخدیر شدن و غیره مفید است.

بخار دریا سردرد را از بین می-برد. آب دریا را بر پستان پاشند از آماس پستان می کاهد.

آب دریا و همانندش با معده ناجور است. بخار آب دریا در علاج استسقاء نافع است. آب دریا را در حقنه بکار برند درد و پیچ روده تسکین یابد. آب دریا بخورند اسهال دهد. امّا گزندگی دارد و بهتر است بدنبال نوشیدنش سوپ مرغ خورند. مار گزیده در آب دریا نشیند سود ببیند و این علاج پادزهر سایر گزنده های کشنده است.”

کاربرد های دریا درمانی 

همانگونه که اشاره گردید، دریا درمانی به کاربرد آب دریا به صورت گرم یا پاشیدن پرفشار آن بر بدن در استخرهای ویژه که موجب ماساژ اندام های بدن می گردد تا کاربرد لوسیون های بدنی، پوست اندازها (Exfoliants)، ماسک ها، مرهم ها و پوشاننده های بدنی جلبکی و رسوباتی دریا اطلاق می شود.

آب دریا در درجه حرارت بدن نگه داشته می شود تا یون‎های معدنی به درون خون رخنه نموده و سموم نیز بیرون روند. آب دریا موجب باز شدن منافذ پوستی شده و جذب کانی‎های دریایی را بهبودی می بخشد؛ همچنین موجب کاهش فشار بر روی مفاصل کشیده شده می شود و با ترکیب ماساژ درمانی، می‎تواند اثرات بسیار سودمندی را بر سلامتی ایجاد کند.

جلبک ها و رسوبات دریایی که به صورت پوشاننده بر بدن به کار می روند نیز بدلیل درصد بالای ترکیبات محلول برای سلامت مفید هستند. در حقیقت، گفته می شود پودرهای جلبکی حاوی ترکیبات ضد باکتریایی، ضد ویروسی و آنتی بیوتیکی نیز هستند.

همچنین چنین پنداشته می شود که آب شور و درمان‎های جلبکی، برای بیماری های پوستی مانند پسوریازیس، اگزما، جرب و درماتیت آتوپیک بسیار مفید هستند و برای مشکلات ترومایی (مانند آتروفی ماهیچه ها، ناراحتی-های مفاصل وآرتریت)، بیماری های دستگاه گردش خون (پری فشارخون، تصلب شرائین و غیره)، بیماری های تنفسی (آسم، برونشیت و غیره) و التهاب مزمن (آرتریت روماتیسمی و غیره) نیز سودمند می باشند.

پژوهش های جدید نیز نشانگر مفید بودن دریا درمانی در اثر بخشی بر روی سیستم ایمنی، برگشت پاسخ ناپذیری سیستم اندوکرین هیپوتالامیک-آدرنال، بهبودی کیفیت خواب و مقابله با احساس خارش و التهاب موضعی است. همچنین دریا درمانی در شرایط عدم تحرک و به حرکت درآوردن بیماران بعد از جراحی مفید می باشد.

دریا درمانی برای زنان حامله یا افرادی که تحت شیمی درمانی یا رادیوتراپی هستند، بدلیل اینکه تهوع آنها را افزایش می دهد، توصیه نمی گردد. پزشکان فرانسوی معتقدند که ۸ روز دریا درمانی، اثرات خود را ۶ تا ۸ ماه نگه می دارد.

هم اکنون بیش از ۵۰ مرکز دریا درمانی در سواحل فرانسه موجود است. آب دریا با بیش از ۱۲۰ عنصر شیمیایی به شکل نمک و گازهای محلول، محیط بی همتایی را برای تبادل عناصر شیمیایی با ارگانیسم ها فراهم آورده است. با قرار گرفتن بدن در شرایط آب گرم دریا، بیش از ۶۰ عنصر که در اشکال ریز در آب دریا شناورند در مجاورت منافذ پوست قرار می گیرند.

آب دریا ۳۲ گرم املاح نمکی در هر لیتر دارد، در حالیکه در محیط درونی انسان، ۹ گرم در هر لیتر نمک وجود دارد. این اختلاف، موجب برانگیختن اثر اسمزی می گردد و آب گرم دریای مورد استفاده در دریا درمانی نیز موجب گشاد شدن عروق پوستی شده و انگار شبیه به این است که با دریا درمانی وارد یک پمپ بنزین شده ایم که بدن ما با املاح مفید پر می‎گردد.

شیوه‌ی دیگر برای ورود نمک های زیستی به بدن در دریا درمانی، استفاده از پوشش های جلبکی است. زیرا جلبک‎های دریایی می توانند نمک های دریایی را تا چندین هزار بار در خود انباشت سازند. یک جلبک می تواند آهن را تا ۲۰۰ هزار بار و یا مس و روی را ۲ تا ۴ هزار بار در خود به صورت انتخابی تغلیظ نماید.

از این رو بر اساس نیاز، درمانگر مکتب دریا درمانی از هر نوع جلبک به یک منظور استفاده می کند. همچنین رسوبات دریایی بعد از فرآوری و گرم نمودن که ممکن است با آب دریا نیز مخلوط شوند، برای اثرات ضد التهابی، آرامبخشی و تسکین دهندگی آنها به ویژه در درد مفاصل و کمر مورد استفاده قرار می گیرند.

گفته می شود کاربرد رسوبات گرم همراه با جلبک های گرم بر پوست بدن، می تواند دردهای روماتیسمی را تسکین دهد.

هر چند همانگونه که اشاره گردید، دریا درمانی به دلیل میل انسان پسامدرن به سوی طب جایگزین و مکمّل رو به گسترش است، امّا هنوز توان حقیقی دریا درمانی از دیدگاه علمی آشکار نشده است. تقریباً تمام مجموعه مقالات علمی پزشکی در مورد دریا درمانی و درمان با آب و هوای دریایی از دریای مرده (بحرالمیت) گزارش شده اند که طیّ ۶۰ سال گذشته توجه پژوهشگران گوناگون عرصه‌ی علوم پزشکی را به خود معطوف داشته است.

امّا هرچند اثرات فیزیولوژیک آب دریا و دریا درمانی به ویژه در دستگاه گردش خون و سیستم وریدی– لنفی مورد کنکاش قرار گرفته است، امّا متأسفانه تعداد مقالات پزشکی که به شیوه‌ی علمی به کارآزمایی های بالینی در این مورد مبادرت کرده اند بسیار ناچیز بوده و می-بایست منتظر پژوهش های آینده بود.

همین تعداد کم مقالات نیز که در سایت های پزشکی معتبر مانند PubMed نمایه شده اند، مربوط به اثر دریا درمانی در مورد بیماری های پوستی همچون پسوریازیس و بیماری فیبرومیالژی می باشد.

پژوهش های پزشکی در مورد اثر دریا درمانی در پسوریازیس، نشانگر مؤثر بودن این شیوه‌ی درمانی می باشد که اثرات آن نیز پایدار بوده و نیازی به مصرف کورتیکو استروئید وجود ندارد. دو گروه مستقل نیز اثر دریا درمانی را بر روی فیبرومیالژی مورد بررسی قرار داده اند.

فیبرومیالژی با درد اسکلتی– عضلانی گسترده‌ی مزمن و افزایش درد پذیری با لمس همراه است که توأم با علائم دیگر همچون خستگی مزمن، اختلال خواب، مشکلات مفصلی، اختلال روحی– روانی و شناختی است. از آنجا که هیچ عامل مستقلی بعنوان علت فیبرومیالژی شناخته شده نیست،

یک مدل چند عاملی در مورد این بیماری تصور می رود. این بیماری اثر فراوانی بر روی وضعیت سلامت، کیفیت زندگی، وضعیت شغلی و کارآیی فرد دارد.

در مطالعه ای که از هلند گزارش شده است، دریا درمانی اثر شگرفی بر روی علائم فیبرومیالژی و کیفیت زندگی بیماران داشته است. همچنین در جدیدترین مطالعه نیز، اثر فیبرومیالژی در یک مطالعه‌ی کنترل شده‌ی تصادفی مورد ارزیابی قرار گرفت که نشانگر سودمندی آن و نیز بهبودی در جنبه های هیجانی و احساسی بیماران بوده است.

هر چند ما هنوز نیازمند شواهد علمی برای اثر بخشی دریا درمانی بر روی بیماری های گوناگون هستیم، ولی آغاز این پژوهش در گستره‌ی پزشکی، می تواند در مسیر درمانی بسیاری از بیماری های مزمن تحولی اساسی ایجاد کند.

از چشم اندازهای نوین در دریا درمانی، استفاده‌ی خوراکی از آب اعماق دریاها (Deep-Sea) است. اخیراً استفاده از آب دریاهای ژرف، نه تنها در تولید غذا، بلکه در صنعت و گستره‌ی پزشکی نیز مورد کاوش قرار گرفته است؛ زیرا غنای مواد غیر آلی، درجه‌ی خلوص و محتوای کانی های آن، توجه پژوهشگران را به خود جلب نموده است.

به ویژه، کانی‎های گوناگون محلول شامل عناصر نایاب، که در آب دریاهای ژرف وجود دارند، سودمندی خود را نمایانده و در طیف های گسترده ای مورد بررسی کاربردی قرار گرفته اند.

امروزه از آب دریاهای ژرف برای درمان بیماری های وابسته به الگوی زندگی (همچون هیپرلیپیدمی و چربی بالای خون) استفاده می‎شود.

در یک پژوهش، به خرگوش های طبیعی، آب دریاهای ژرف راکه نمک زدایی شده بود با سختی ۲۸، ۳۰۰ و ۱۲۰۰ دادند. همزمان آنها را با غذای پر کلسترول تغذیه نمودند و اثر پیشگیری کننده‌ی آب دریاهای ژرف را بر روی هیپرلیپیدمی مورد بررسی قرار دادند. براساس نتایج این پژوهش، آشکار گردید که آب دریاهای ژرف، افزایش مقادیر لیپیدی (کلسترول تام و LDL کلسترول) را کنترل کرده و این سطوح لیپیدی را در خرگوش های هیپرلیپیدمیک کاهش می دهد.

از این رو، چنین به نظر می آید که منشاء این اثر، وجود کانی های شفابخش در آب دریاهای ژرف باشد.

 

0 پسندیده شده
معصومه حیدری
از این نویسنده

بدون دیدگاه

جهت ارسال پیام و دیدگاه خود از طریق فرم زیر اقدام و موارد زیر را رعایت نمایید:
  • پر کردن موارد الزامی که با ستاره آبی مشخص شده است اجباری است.
  • در صورتی که سوالی را در بخش دیدگاه مطرح کرده باشید در اولین فرصت به آن پاسخ داده خواهد شد.